◄ کارگاه تحلیل فصل ۳
۱- پس از تعیین پایه های آوایی، نشانه های هجایی ابیات زیر را بنویسید و نوع اختیارات وزنی به کار رفته در بیت را تعیین کنید.
الف) هر چه داری اگر به عشق دهی / کافرم گر جوی زیان بینی (هاتف)
هر چه داری اگر به عشق دهی / کافرم گر جوی زیان بینی | ||
هَر چِ دا ری | اَ گَر بِ عِش | ق دَ هی |
-U-- | U-U- | UU- |
کا فَ رَم گَر | جُ وی زی (زِ) یان | بی نی |
-U-- | U-U- | - (UU) - |
فاعلاتن | مفاعلن | فعلن |
اختیار وزنی) فعلاتن به جای فعلاتن در پایه آوایی نخست هر دو مصراع / ابدال: در هجای نهم مصراع دوم.
ب( من ندانستم از اوّل که تو بی مهر و وفایی / عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی (سعدی)
من ندانستم از اوّل که تو بی مهر و وفایی / عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی | |||
مَن نَ دا نِس | تَ مَ زَو وَل | کِ تُ بی مِه | رُ وَ فا یی |
- U- - | UU - - | UU - - | UU - - |
عَه د نا بَس | تَ نَ زان بِه | کِ بِ بَن دی | یُ نَ پا یی |
- U- - | UU - - | UU - - | UU - - |
فاعِلاتُن | فَعِلاتُن | فَعِلاتُن | فَعِلاتُن |
اختیار وزنی) فاعلاتن به جای فعلاتن در هر دو مصراع. / اختیار زبانی) حذف همزه در هجای هفتم هر دو مصراع
پ) مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود / نبود دندان لابل چراغ تابان بود (رودکی)
مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود / نبود دندان لابل چراغ تابان بود | |||
مَ را بِ سو | دُ فُ رو ری | خت هَر چِ دَن | دان بود |
U-U- | UU-- | U-U- | -(UU) - |
نَ بو د دَن | دان لا بل | چِ را غِ تا | بان بود |
U-U- | -(UU)-- | U-U- | -(UU) - |
مفاعِلُن | فَعِلاتُن | مفاعِلُن | فعلن |
اختیار وزنی) بلند بودن هجای پایان مصراعها / ابدال: در هجای سیزدهم مصراع نخست و هجای پنجم و سیزدهم مصراع دوم. (فع لن← فعلن) (مفعولن ← فَعِلاتُن)
ت) نماند تیری در ترکش قضا که فلک / سوی دلم به سرانگشت امتحان نگشود (سعدی)
نماند تیری در ترکش قضا که فلک / سوی دلم به سرانگشت امتحان نگشود | |||
نَ مان د تی | ری دَر تَر | کِ شِ قَ ضا | کِ فَ لَک |
U-U- | -(UU)-- | U-U- | - - |
سو یِ دِ لم | بِ سَ رَن گًش | تِ اِم تِ حان | نَ گُ شود |
U-U- | UU-- | U-U- | - - |
مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن |
اختیار وزنی) ابدال: هجای پنجم مصراع نخست / بلند بودن هجای پایانی مصراع دوم. / اختیار زبانی) تغییر کمیت مصوت در هجای نهم مصراع نخست / تغییر کمیت مصوت در هجای نخست و هجای دوم مصراع دوم / حذف همزه در هجای هفتم مصراع دوم
ث) همه در خورد رای و قیمت خویش / از تو خواهند و من تو را خواهم (سعدی)
همه درخورد رای و قیمت خویش / از تو خواهند و من تو را خواهم | ||
هـَ مِ در خُر | دُ را یُ قِی | مَ تِ خیش |
UU-- | U-U- | UU- |
از تُ خا هَن | دُ مَن تُ را | خا هم |
-U-- | U-U- | -(UU) - |
فَعِلاتُن | مفاعِلُن | فعلن |
اختیار وزنی) بلند بودن هجای پایان مصراع نخست / فاعلاتن به جای فعلاتن در مصراع دوم / ابدال: در هجای نهم مصراع دوم. (فع لن← فعلن)
ج) ای بی خبر بکوش که صاحب خبر شوی / تا راهرو نباشی کی راهبر شوی (حافظ) (مستفعِلُن مفاعِلُ مستفعِلُن فَعَل)
ای بی خبر بکوش که صاحب خبر شوی / تا راهرو نباشی کی راهبر شوی | |||
ای بی خَ | بَر بِ کو ش | کِ صا حِب خَ | بَر شَ وَی |
--U | -U-U | U--U | -U- |
تا را ه | رُو نَ با شی | کَی را ه | بَر شَ وی |
--U | -U--(UU) | - - U | -U- |
مفعول | فاعلات | مفاعیل | فاعلن |
اختیار وزنی) ابدال: در هجای هفتم مصراع دوم.
۲- در بیتهای زیر اغراق، ایهام و ایهام تناسب را بیابید و توضیح دهید.
الف) جان ریخته شد با تو، آمیخته شد با تو / چون بوی تو دارد جان، جان را هله بنوازم (مولوی)
بو: ایهام ۱- رایحه ۲- آرزو
ب) گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد / اکسیر عشق بر مسم افتاد و زر شدم (سعدی)
روی: ایهام تناسب ۱- چهره (در معنای فلز روی با مس، زر و اکسیر تناسب دارد)
پ) چندین که برشمردم از ماجرای عشقت، / اندوه دل نگفتم الا یک از هزاران (سعدی)
اغراق: فقط یک از هزاران اندوهم را گفته ام.
۳- دو مورد از ویژگی های ادبیات دوره انقلاب را در شعر در «سایه سار نخل» ولایت پیدا کنید.
چگونه شمشیری زهرآگین / پیشانی بلند تو / این کتاب خداوند را / از هم می گشاید؟ / چگونه می توان به شمشیری، دریایی را شکافت؟ / هنگام که همتاب آفتاب / به خانۀ یتیمکان بیوه زنی تابیدی / و صولت حیدری را / دست مایۀ شادی کودکانه شان کردی / و بر آن شانه که پیامبر پا ننهاد / کودکان را نشاندی / و از آن دهان که هُرّای شیر می خروشید / کلمات کودکانه تراوید/ آیا تاریخ، بر درِ سرای/ به تحیّر / خشک و لرزان نمانده بود؟ (سید علی موسوی گرمارودی)
(شعر در قالب نو (سپید) سروده شده است.)
◙ تکریم شهید و فرهنگ شهادت با تکیه بر اسطوره های ملی و تاریخی
◙ طرح اسوه های تاریخی به ویژه تاریخ اسلام مانند امام حسین.
◄ کالبدشکافی شعر
◙ چگونه شمشیری زهر آگین / پیشانی بلند تو / -این كتاب خداوند را- / از هم میگشاید. / چگونه میتوان به شمشیری دریایی را شكافت؟
قلمرو زبانی: زهرآگین: آغشته به زهر / قلمرو ادبی: تلمیح به جان باختن حضرت علی (ع( / پیشانی، كتاب خداوند: تشبیه؛ وجه شبه: حضرت علی قرآن سخنگو بود /دریایی: استعاره ازسر حضرت علی(ع)
بازگردانی: چگونه شمشیر زهر آگین سر تو را كه خانه قرآن بود شكافت، در شگفتم چگونه شمشیر میتواند سر حضرت علی (ع) را که دریایی است، به دو نیم كند.
♣♣♣♣
◙ هنگامی كه به همتاب آفتاب / به خانه یتیمكان بیوه زنی تابیدی
قلمرو زبانی: همتاب: همراه، هم تابنده / / قلمرو ادبی: تابیدی: مجازا از عنایت كردی / تلمیح به سركشی حضرت علی (ع) به یتیمان
بازگردانی: زمانی كه با آفتاب و مانند آفتاب به خانۀ بیوه زنان و نیازمندان تابیدی و به ایشان توجه کردی،
◙ و صولت حیدری را / دست مایه شادی كودكانه شان كردی
قلمرو زبانی: صولت: شکوه / حیدر: شیر، نام حضرت علی / دست مایه: سرمایه
بازگردانی: شکوه شیرگونه ات را سرمایه شادی و شور كودكان کردی.
◙ و بر آن شانه، كه پیامبر پای ننهاد / كودكان را نشاندی
قلمرو ادبی: تلمیح دارد به این كه علی (ع) در فتح مكّه، روی شانه حضرت محمّد(ص) رفت و بچّههای یتیم را روی شانه خود نشاند.
بازگردانی: و كودكان را روی شانه خود سوار كردی؛ شانهای كه حضرت محمّد(ص) آن را گرامی میداشت.
◙ و از آن دهان كه هُرّای شیر میخروشید / كلمات كودكانه تراوید،
قلمرو زبانی: هرّا: آواز ترسناک، صدا و غوغا / تراویدن: تراوش کردن، / قلمرو ادبی: تراویدن: استعاره (کلمات تراوید: واژهها را به زبان راند)
بازگردانی: و از آن دهان كه غرّش شیر داشت، واژگان بچّگانه و كودكانه درآمد.
◙ آیا تاریخ بر در سرای / به تحیر / خشک و لرزان نمانده بود؟
قلمرو زبانی: سرا: خانه / تحیر: سرگشته، حیران / قلمرو ادبی: جانبخشی تاریخ، پرسش انکاری /
بازگردانی: آیا آن لحظه تاریخ با شگفتی نزدیک در خانه پیرزن خشكش نزده بود؟
